17

آگوست
2017

برج طغرل، میراثی از کهن دیار ری

Posted By : romacom/ 368 0

برج طغرل، میراثی از کهن دیار ری

علی محمدزاده

برج طغرل با مساحتی افزون بر 48 متر مربع در مشرق ابن بابویه در میان باغی که در دوره ی سلجوقیان به باغ بزرگ طغرلیه شهرت داشت، واقع شده و ذیل شماره 147 مورخه ی پنجم دی ماه 1310 ه . ش در فهرست آثار و ابنیه ی تاریخی ایران به ثبت ملی رسیده است.

این بنای مدور آجری ، دارای دو ورودی شمالی و جنوبی می باشد و دو ردیف مقرنس، با ظرافتی تمام زینت بخش آن گشته است. بلندای برج بالغ بر 20 متر ، قطر داخلی آن در کف 11/20 و قطر خارجی آن 17/70 متر و ضخامت دیوارش بین 1/75 تا 2/75 متر متغییر است.

به استناد متون مورخین و همچنین متن لوحه ای سنگی که در ورودی جنوبی برج نصب شده ، این بنا در عهد قاجار مورد عنایت ناصرالدین شاه قرار گرفت و تجدید و تعمیر آن به حاج ابوالحسن معمار باشی محول شد و عاقبت در سال 1301 ه.ق کار مرمت برج به فرجام رسید.

نقل قول های متعدد و روایات مختلف تذکره نویسان و ایضاً عدم اتفاق آرا میان باستان شناسان و مورخان، موجب گشته که هنوز که هنوز است نمیتوان به قطعیت بر هویت شخصیت مدفون در این بنا، صحه گذاشت! عده ای بر این باورند برج طغرل آرامگاه طغرل بیک سلجوقی است و گروهی دیگر معتقدند این مکان محل دفن خلیل سلطان از فرزندان تیمور لنگ و همسرش شادالملک می‌باشد. برخی نیز این بنا را منتسب به فخرالدوله دیلمی می‌دانند.اما، محمد محیط طباطبائی فرضیات فوق الذکر را تماما باطل شمرده و به ضرس قاطع این بنا را متعلق به ابراهیم خواص(از مشایخ صوفیه ی سده ی سوم ه.ق ) دانسته است. به هر روی فارغ از مقوله ی مدفن صوفی یا سلطان، کاربردها و زوایای پیدا و پنهان برج طغرل،این شاهکار معماری کهن ایران زمین، آنچنان شگفت انگیز است که آدمی را به حیرت واداشته و استاد معمار آن را شایسته تحسین و دست مریزاد.سفرنامه سیاحان و متون مورخان، موید آن است که در ازمنه ی دور این بنا راه بلد مسافران جاده ابریشم بوده است و در شبهای تار هیمه و چراغی بر فراز برج افروخته می شد تا فروغ اش راهنمای آنانی شود که از نواحی خراسان به جانب مُلک ری آهنگ سفر کرده بودند.شوربختانه، گزند بلایای طبیعی و همچنین اهمال و بی توجهی برخی حکام بی کمال و هنر جملگی سبب شد گنبد مخروطی شکل ، کتیبه ، گچبری ، تزئینات و آرایه های فوقانی برج به تمامی تخریب و ویران گردد؛ افسوس و دریغا!

کارشناسان گاهشماری و عالمان علم هیئت و نجوم،از این برج که حال قریب به 8 قرن از ساخت آن می گذرد، تحت عنوان یک ساعت آفتابی عظیم یاد می کنند؛ چرا که معماری آن طوری طراحی شده است که 24 کنگره با زاویه حاد بر بدنه بیرونی برج به مثابحه عقربه های ساعتی طبیعی عمل می کنند که با برآمدن آفتاب در سمت شرقی بنا، کم کم یکی از کنگره ها روشن می شود و نور خورشید به درون آن می تابد.در بالای هر ترک چهارو نیم دایره وجود دارد که بیانگر یک ربع ساعت است.در بالای آنها نیز شش مستطیل است که هر یک 10 دقیقه را نشان میدهد.سپس شیارهای ریزتری به مانند ثانیه شمار می باشند که هر گاه خورشید در وضعیت تازه ای قرار بگیرد،با ایجاد سایه روشن ها زمان دقیق نشان داده می شود. دو ناودان خاوری و باختری ساعت 3 و 9 را نشان می دهند و درب های ورودی برج در شمال و جنوب آن نیز نشانگر ساعت 6 و 12 هستند. شگفتا که اگر در محاذی درگاه این ساعت سترگ طبیعی بایستید،گویی شیری با دهانی باز به شما خیره شده است.

یکی دیگر از ویژگی های منحصر به فرد این برج دیوارهای آن می باشد که موجب پژواک صدا در درون بنا میگردد و اگر کسی در وسط برج متنی قرائت یا تصنیفی بسراید صدای آن در کل فضای برج طنین انداز می شود.

پر واضح است که برج طغرل راز و رمز ها ی بسیار و اسرار نهفته ی دیگری نیز دارد که شرحشان در این متن کوتاه نمی گنجد و مجالی دیگر را می طلبد.

در آخر شرط ادب و احترام حکم می کند به نام تنی چند از تلاشگران و پیشگامان حفظ و احیای برج طغرل اشاره شود، همان هایی که با اشتیاقی زایدالوصف در راستای استوار نگه داشتن این برج استوانه ای که اکنون در سایه سار درختان سرو و کاج جلوه گری می کند، بسیار کوشیده اند و با همت والایشان از هیچ تلاشی دریغ نکرده اند؛ افرادی نظیر : علی اصغر غفرانی (مدیریت دفتر و اسناد اداره ی کل باستان شناسی و سرپرست حفاری های ری)، محمد تقی مصطفوی (رئیس اداره کل باستان شناسی)،احمد هاشمی (مسئول دفتر فنی سازمان حفاظت آثار باستانی)،ناصر پازوکی (مدیر کل وقت میراث فرهنگی استان تهران) اسکندر مختاری (معاون وقت حفظ و احیای میراث فرهنگی استان تهران)،مصطفی دانشور (کارشناس میراث فرهنگی استان تهران) و سایر سروران و بزرگوارانی که ذکر نام تک تکشان در این مقال کوتاه میسر نمی باشد اما بدیهی است که خدمات ارزنده و نیکشان خود بهترین معرف نامشان است و هرگز به محاق نسیان و فراموشی نخواهند رفت.

Leave your comment

Please enter comment.
Please enter your name.
Please enter your email address.
Please enter a valid email address.